از محدودیت مخازن تا ریسک افت تولید؛ بنبست نفتی در راه است؟ | کارشناس نفت: ذخیرهسازی نامحدود یک تصور اشتباه است
رویداد۲۴| امیرحسین جعفری - اواخر دهه هشتاد بود که با تصور کاغذ پاره بودن قطعنامهها، تحریمها فشار ویژهای بر صنعت نفت آوردند. کاهش تولید و صادرات به زیر ۱ میلیون در روز باعث شد برخی از چاههای نفت موقتاً بسته شوند. این اقدام به علت عدم همراهی با اقدامات مراقبتی از جمله تزریق گاز به چاه برای فشارافزایی، باعث کاهش شدید توان تولید چاه پس از مدت زمان مشخصی شد. وقتی چاهها دوباره به کار افتادند، در مواردی میزان تولیدشان به یک سوم کاهش یافت. در دوران کرونا هم چنین تجربهای تکرار شد و حالا به نظر میرسد با تنگتر شدن محاصره دریایی، مجدداً صنعت نفت ایران دچار چنین مشکلی شود. نکتهای که برخی به آن ایراد میگیرند، مسأله توازن ذخیرهسازی است. هرچند کارشناسان صنعت نفت معتدند که راه دیگری برای ذخیرهسازی وجود نداشته و به طور کلی ذخیرهسازی نفت در مقدار محدودی ممکن است. بسته ماندن تنگه هرمز از سوی آمریکا به مرور اثرات خود را نشان میدهد و چینیها نیز نمیتوانند به طور تأثیرگذاری به کمک صنعت نفت ایران بیایند. مدت زمان بسته ماندن آن به شدت به میزان مداخله نظامی خارجی، اراده طرفین، و توانایی کنترل پیامدها بستگی خواهد داشت. اما در هر سناریو، این وضعیت به هیچ وجه پایدار نبوده و عواقب ویرانگری برای اقتصاد جهانی و امنیت منطقهای خواهد داشت. تلاش برای بستن تنگه، یک قمار بسیار پرخطر با نتایج غیرقابل پیشبینی و عمدتاً منفی خواهد بود.
ذخیرهسازی نامحدود یک توهم است
مرتضی بهروزی فرد، کارشناس نفت، معتقد است که با بسته شدن چاههای نفت، میزان تولید آنها به علت عدم اقدامات فنی افت تولید قابل توجهی خواهد داشت. او در گفتوگو با رویداد ۲۴ میگوید: «شما وقتی از چاههای نفت برداشت میکنید، یک افت سالانه مشخص دارند. با توجه به شرایط مخزن و تقویت آن میزان افت متفاوت است. هر ساله با تزریق گاز و... باید یک سری کارهایی روی آن انجام شود که تولید حفظ شود. اگر تولید برای چند ماه متوقف شود و روی آن اقدامی انجام نشود، مسلماً تولید کاهش پیدا خواهد کرد و بعداً اگر سراغ آن مخزن بروید، تولید قبلی را نخواهد داشت. اگر یک سری اقدامات مراقبتی انجام شود، شاید بعداً بتوانید به تولید قبل برسید. بستن چاهها بدون اقدامات خاص، نتایج منفی بسیاری دارد. ما یک زمانی صادراتمان به ۲۰۰ هزار بشکه رسیده بود و این تجربه را داریم. از سوی دیگر روزانه ۲ میلیون بشکه مصرف داخلی داریم. اگر صادرات ما به صفر هم برسد، تولید ما به صفر نمیرسد. پالایشگاههای ما با نفت خودمان کار میکند. به صورت چرخشی هم از مخازن میتوان استفاده کرد. در نظر داشته باشید مخازن ما در چهل سال گذشته تقریباً بدون سرمایهگذاری باقی مانده و سقف تولید ما بعد از انقلاب بیشتر از ۴.۲ میلیون بشکه نرفت. مسلماً کاهش تولید با عدم رسیدگی به چاه کاهش قطعی خواهد داشت.»
بیشتر بخوانید: نمودار | میزان ذخایر نفتی کشورهای مختلف جهان و تعداد روزهایی که دوام خواهند آورد
وی معتقد است که ظرفیت ذخیرهسازی ایران محدود است و ادعاهایی مبنی بر عدم وجود مشکل در ذخیرهسازی اشتباه است.
او ادامه داد: «ظرفیت ذخیرهسازی بالاخره پر میشود. شما ذخایر خشکی هم داشته باشید که ما آنقدر نداریم، بالاخره تمام میشود. نفتکشها نیز پرخواهند شد. اگر نفت را به بازار نرسانیم، مسلماً دچار مشکل ذخیرهسازی خواهیم شد، اما به توقف تولید صد درصدی نخواهیم رسید. مصرف داخلی ما که از بین نمیرود. سال ۸۹-۹۰ که صادراتمان به زیر ۵۰۰ هزار بشکه رسید عملاً چنین وضعیتی تکرار شد.»
وی در رابطه با علت عدم توزیع نفت در سراسر کشور برای ذخیره گفت: «نفتی که قرار است از خلیج فارس صادر شود را که نمیتوان در اصفهان ذخیره کرد. شما اگر ۳۰۰ میلیون بشکه نفت در نقاط دیگر ذخیرهسازی کنید، با هر ضربه نظامی بسیاری خسارت به بار میآورد و محیط زیست را از بین میبرد. ما قرار نیست بی نهایت ظرفیت داشته باشیم.»
او در پایان گفت: «من به اطلاعات محرمانه دسترسی ندارم، اما طبق اطلاعات عمومی، ایران هنوز نفت صادر میکند. بسته شدن نفت صادراتی ایران به نفع آمریکا نیست و نفت ایران میتواند فشار روی بازار را کم کند. میزان صادرات و وضعیت بسته بودن تنگه مبهم است.»
تنگه هرمز اگر بسته بماند، رشد اقتصاد جهانی سقوط میکند
شهیر محمدنیا، کارشناس نفت نیز، معتقد است که بسته بودن تنگه هرمز نتایج اقتصادی زیان باری برای اقتصاد جهانی دارد و احتمالاً رشد اقتصادی ۲ درصد کاهش خواهد یافت. او به رویداد ۲۴ میگوید: «نتایج بسته بودن تنگه هرمز کم کم خود را نشان میدهد. هرچقدر این تنگه بیشتر بسته باشد، برای دو طرف نتایج بسیار زیانباری دارد. صندوق بینالمللی پول اخیراً اعلام کرد که ممکن است رشد اقتصادی جهانی تا ۲ درصد کاهش پیدا کند. چشم اندازها در آمریکا نیز افزایشی بوده است. سیاستهای بانک مرکزی آمریکا که تا پیش از این باز بود، حالا به سمت انقباضی شدن پیش میرود. فشار بسیار زیادی برای غربیها و مصرفکنندگان نفت در پیش است. برای ایران هم مشکلات اقتصادی زیادی میتواند در پیش باشد. زمانیکه برای صادرات مشکلی نداشتیم هم با طیف وسیعی از ناترازی مواجه بودیم. با توجه به صدماتی که به زیرساخت پتروشیمی و فولاد وارد، شرایط سختتر شده است. اگر راهکاری برای خروج از این بحران ایجاد نشود، باز هم مثل گذشته فشار اقتصادی تشدید میشود. دو طرف نیاز به این دارند که به یک توافق سریع برسند. اهمیت تنگه هرمز خارج از بحث اقتصادی برای غرب است.»
بیشتر بخوانید: ادعای ترامپ درباره انفجار مخازن نفت ایران، جنگ روانی است | تداوم محاصره، اقتصاد جهانی را بیثبات میکند
محمدنیا در رابطه با ذخیرهسازی نفت گفت: «من ۲۸ روز در مناطق نفتی بودم و دیدم که چند روز بعد از حمله به مخازن، دوباره احیا شدند. از نظر سابقه صنعتی وزارت نفت، خوشبختانه مهارتهای بالا و خلاقیتهای خوبی در مواقع جنگ به کار میبرند. تا قبل از این کل صنعت نفت ما تلاش میکرد تولید را در حداکثر قرار دهد. بخشی از این ذخیره روی دریاست و با شرایط فعلی خروج تانکرها نیز از خلیج فارس مقدور نیست. واقعیت این است که صادرات زمینی هم دچار مشکل است و بخش عمده صادرات از این طریق ممکن نیست. ایران با توجه به سابقه تاریخی که در نفت دارد، میتواند تا حدی مسأله را مدیریت کند، اما مسأله اینجاست که آمریکا چقدر تابآوری دارد؟ این جنگ نشان داد موقعیت ژئوپلوتیکی قویتر از اقتصاد است.»
اقتصاد در برابر ژئوپلیتیک؛ کدامیک دست بالا را دارد؟
آنچه از مجموع تحلیلها برمیآید این است که بستن یا محدود شدن تنگه هرمز، بازیای با حاصل جمع صفر نیست؛ همه طرفها بازندهاند، اما شدت زیانها متفاوت خواهد بود. صنعت نفت ایران با محدودیت ذخیرهسازی و ریسک افت تولید مواجه است و در سطح کلان، اقتصاد جهانی نیز تاب چنین شوکی را ندارد. در این میان، زمان به مهمترین متغیر تبدیل شده است؛ هرچه بحران طولانیتر شود، هزینهها عمیقتر و بازگشت به وضعیت عادی دشوارتر خواهد شد.
